صاحبنظران ايران‌دوست ، كه ناظر ورود كالاهاى خارجى به ايران بودند ، به سهل‌انگارى دولت اعتراض كردند : « . . . پولهاى دولت از مملكت خارج گرديده . . . قصهء چلچراغها و ديوار - كوبها و اسباب زينت و ميز و لباسهاى بيفايده و همچشمى كردن ، رعيت . . . و مردم را مسكين و فقير كرده . . . اموال و نقود اين دولت را به كلى از اين مملكت خارج گردانيده ، و عجيب است كه خلق به قبح اين معانى برنمىخوردند . » « 1 » « دانشمند ناشناس ديگرى نوشت : « چه بايد كرد كه چيت كارخانجات منچستر انگليس ، حرير ليون فرانسه . . . ترمهء كشميرى . . . كه تمام امتعهء خارجى هستند ، وجوه ما را كه با مشقت تمام تحصيل كرده‌ايم ، از دست ما بيرون مىنمايد . . . اگر با زريهاى اصفهانى و حريرهاى يزدى و كاشانى و چيت بروجردى و ترمهء كرمانى و بركهاى خراسانى سر مىكرديم ، سيم و زر بيعيب ما به بهاى اسباب محبت دروغى نمىرفت . » ديگرى در مقام اعتراض گفت : « لوازم امتعهء ما را به خارج مىفرستيد و عوض آن ، متاعى مىآوريد كه بجز التذاذ نفوس شما مصرفى ندارد . . . برنج را با گلهاى كاغذى مبدل مىكنيد و به جهت يك ذرع خارا . . . يك خروار ابريشم ما را مىدهيد و پوست سگهاى مغرب زمين را به وزن نقره ، مىخريد . » « 2 » با وجود اين مقالات انتقادى ، ظاهرپرستان تجمل دوست ، كالايى را كه روس و انگليس در پناه آزادى تجارت ، به ايران وارد مىكردند بدون توجه به عاقبت كار و نتايج اقتصادى آن مىخريدند . در دورهء سپهسالار ، چند كارخانهء اسلحه‌سازى ، و چدن‌ريزى از اروپا به تهران آوردند ، و مصنوعات جالبى پديد آوردند . اصلاح ماليه « اصلاح ماليه از دو جهت ، اهميت سياسى داشت : از نظر هماهنگى نظام مالى با نقشهء ترقى اقتصادى ، از جهت افزايش عايدى دولت براى به كار انداختن سرمايهء توليدى . اصلاح ماليهء كشور را بارها بيسمارك نيز به دولت سفارش كرده بود . و اساسا چرخ اقتصاد جديد را با اصول كهنهء مالياتى و دستگاه استيفا به كار انداختن كوششى باطل بود . بايد يادآور شويم كه آغاز دورهء ميرزا حسين خان سپهسالار ، اوج بحران اقتصادى بود . از فترت ده ساله ، قحطيهاى پياپى ، كاهش زياد جمعيت كشور ، فقر و بيكارى عمومى ، مهاجرت مردم به خارج ، تقليل توليد كشاورزى ، بحران پولى ، بىاعتبارى برات دولتى ، عدم موازنهء صادرات و واردات - كه جملگى نشانه‌هاى بحران عمومى بودند . در مقابله با آن احوال ، دولت در سال 1288 ، براى ماليات رعيت تخفيف فراوان قايل شد . بدنبال آن ، با تنظيمات جديدى كه برقرار گرديد ، رعيت تا اندازه‌اى از ظلم حكام رهايى پيدا كرد . از سوى ديگر ، ماليات دهات برپايه‌اى ثابت معين شد . بعلاوه ، بخشى از ماليات ولايات كه بيشتر به جيب حكام مىرفت ، به خزانه رسيد . آثار تنظيمات جديد و استقرار امنيت و عدالت نسبى ، در همان سال اول ، محسوس افتاد . در تفسير گزارش نخستين سال صدارت سپهسالار ،

--> ( 1 ) . محمد حسين خان قراگزلو ، عادات الملوك ( خطى ) ؛ به نقل از انديشهء ترقى . ص 317 . ( 2 ) . انديشهء ترقى ، پيشين : ص 318 .